Tuesday, May 2, 2017

धुवाँ - मातृका पोखरेल


Matrika, Pokharel, मातृका पोखरेल, pallawa
मातृका पोखरेल
‘फ्रष्टेड बौलाहा’ चोकको पूर्वपट्टि आएर उभियो । निर्माण पूरा हुन नपाउँदै अलपत्र परेको विवादित स्तम्भतिर फर्केर ऊ फेरि एकपटक जोडले हाँस्यो । ‘यहाँ सहिद स्तम्भ बन्नुपर्छ, कुनै भ्रष्टहरुको सालिक यहाँ बनाउन पाइँदैन ।’ उसले सबैलाई सुनाउन ठूलो स्वरमा करायो । यो चोक बजारमा त्यो बौलाहा जहाँ पनि जतिबेला पनि उपस्थिति हुन्छ । समय–समयमा वस्तीतिर पनि गइरहन्छ । ऊ अरु बौलाहाजस्तो बौलाहा भने होइन । मानिसहरुसँग सभ्य र शिष्ट व्यवहार गर्छ । दुःख र अन्यायमा परेका मानिसहरुलाई सल्लाहमात्र होइन, प्रतिबद्ध भएर सहयोग पनि गर्छ । ऊ यो भेकमा ‘फ्रष्टेड बोलाहा’का रुपमा प्रख्यात छ । तर उसको वास्तविक नाम शशीराज थापा हो । एउटा बोरा ओडेर हिंड्छ ऊ । एउटा लौरो पनि बोक्छ ।
कसैको घरमा गएर ऊ त्यसै खाँदैन । त्यहाँका केही काम गरिदिन्छ । उसले जीवनको लामो खण्ड राजनीतिमा वितायो । त्यसबेला पनि ऊ इमान्दार व्यक्तिको रुपमा परिचित भयो । उसले आफ्ना क्रियाकलापहरुमा परिवर्तन गर्दै जान थाल्यो । त्यसपछि ऊ शशीराज थापाबाट ‘फ्रष्टेड बौलाहा’ बन्यो । अविवाहित थियो र अहिलेसम्म पनि अविवाहित नै छ । यो बजार वरिपरि मात्र होइन, टाढा–टाढाका गाउँ–वस्तीहरुमा समेत ऊ परिचित छ ।
हिजोआज यो बौलाहा स्थानीय पार्टी नेताहरुको आँखामा कसिंगर बनिरहेको थियो । तर ऊ नयाँ पुस्ताका युवाहरुको मन जित्न पनि उत्तिकै सफल भएको थियो । ऊ सत्ता नजिकका मानिसहरुको कसिंगर बन्नेक्रम निकै लामो छ । निरंकुश पंचायतकै समयमा प्रधानपञ्चमा चुनाव उठ्ने निहुँ गरेर उसले पंचायती व्यवस्थाको खिल्ली उडायो । पंचायती सरकारको आँखामा ऊ खतरनाक शत्रु बनेको थियो त्यसबेला । संसदीय राजनीतिको बाह्र वर्षमा पनि ऊ एमाले, कांग्रेस र राप्रपाजस्ता पार्टीहरुको आँखामा बिझाइरह्यो । शाही शासनकालको समय उसका लागि धेरै कष्टपूर्ण रह्यो । जनस्तरबाट ठूलो आवाज नउठेको हो भने माओवादीको आरोपमा ऊ मारिने अवस्थामा पुगेको थियो । तर ऊ बौलाहा भनिएर मात्र बाँच्न सफल भयो ।
बजारको बीचमा एउटा सानो चोक छ । चोकको बीचमा वरिपरि पर्खाल लगाएर घेरिएको एउटा सानो पार्क पनि छ । तर त्यो पार्क केही महिनादेखि अलपत्र र लथालिङ्ग अवस्थामा छ । निर्माण गर्दागर्दै स्थानीय युवा विद्यार्थीहरुले पार्कको बीचमा पंचायतकालमा मारिएका एकजना सहिदको सालिक राख्ने प्रस्ताव राखे । त्यो प्रस्तावका कारण त्यहाँ निकै ठूलो राजनीतिक हल्लीखल्ली मच्चियो । विद्यार्थीहरुको प्रस्तावमा फ्रष्टेड बौलाहाले समर्थन मात्र जनाएन, अरुको सहयोग जुटाउने अभियान नै पनि थाल्यो ।
अचेल यो महत्वपूर्ण विवादलाई लिएर फ्रष्टेड बौलाहाले नयाँ पुस्ताको चेतना र चिन्तनलाई बोकेर नेतृत्व नै लिएको छ ।
“सहिदको नाममा यहाँ कम्युनिष्टको सालिक राख्न दिनुहुन्न । बरु सालिक राख्ने नै हो भने हाम्रा पार्टीका नेताको राख्नुपर्छ ।” पंचायतकालका यही गाउँ पंचायतका प्रधानपञ्च र बहुदलकालका गा.वि.स. अध्यक्ष भइसकेको जनता पार्टीका नेता रंगध्वजले युवा विद्यार्थीहरुको प्रस्तावको बिरुद्धमा एउटा मोर्चा नै खडा ग¥यो ।
युवा विद्यार्थीहरुको प्रस्तावमा दिनहुँ जनसमर्थन बढ्दै गयो ।
“एउटा सभा गरेर हामीले जनसमर्थन बटुल्नुपर्छ ।” एक दिनको कोठे भेलामा रंगध्वजले आफ्ना सहयोगीहरुसँग यस्तो प्रस्ताव राख्यो ।
रंगध्वज र उसका सहयोगीहरुले सभा गर्ने दिन त तोके, तर युवा र विद्यार्थीहरुको पक्षमा दिन दुईगुना रात चौगुनाको दरले समर्थन बढिरहेको थियो । पार्कभित्र राख्ने सालिकका बारेमा विवाद बढ्दै गएपछि अलिकति आकार लिन थालेको पार्क पनि क्रमशः भत्कदै र विद्रुप बन्दै गइरहेको थियो ।
“हाम्रो पार्टीको आदरणीय नेताको सालिक नराख्ने हो भने यहाँ हामी कसैको पनि सालिक राख्न दिँदैनौं ।” रंगध्वजले सभामा चुनौति र धम्कीका शब्दहरु वर्षाए । सभामा मानिसहरुको उपस्थिति अत्यन्तै कम थियो । उसले सभाको यो हालतको कल्पनासम्म पनि गरेको थिएन । सभामा रंगध्वजले औंला सोझ्याएर मान्छेहरुको गिन्ती ग¥यो । एक.. दुई…, चौध…. पन्ध्र । फेरि ग¥यो । उही पन्ध्रजना ।
“पन्ध्र जनाको सभा त साह्रै लाजलाग्दो भयो ।” एकजना सहयोगीले रंगध्वजकै अघिल्तिर निरास सुस्केरा छाड्यो ।
यो कुरालाई रंगध्वजले नसुनेझैं गरेर एकपटक आफ्नो अतीततिर फर्कियो । ऊसँग त्यस्ता दिनहरु पनि थिए, जुन दिन यी सभामा जम्मा भएका मानिसहरु सदादिन उसकै अघिपछि भइरहन्थे । सभामा मानिसहरुको उपस्थिति देखेर ऊ ज्वालामुखी फुट्न लागेको पहाडझैं क्रोधित भइरहेको थियो ।
रंगध्वजको सभा कोणसभाझैं क्षणभरमैं सकियो । सभालाई अन्त गरेर उसले पाइला मात्र के अघि बढाएको थियो, बजारको तल्लो चोकतिरबाट एउटा ठूलो जुलुस आफैं भएतिर आउँदै गरेको आवाज सुन्यो । उसले जुलुसका मान्छेहरुको आवाजलाई ठम्याउने कोशिस ग¥यो । आवाजले बुझिन्थ्यो– जुलुस निकै ठूलो थियो ।
‘ओहो जुलुस त ठूलो रहेछ !’ उसकै सहयोगी रघुवीरले ठूलो स्वरले प्रतिक्रिया दियो । रंगध्वजलाई रघुवीरसँग भित्रभित्रै रिस उठ्यो ।
जुलुस आएको बाटोबाट अलिकति पछि फर्किएर रंगध्वज एउटा गल्लीतिर पस्यो । केही सहयोगीहरुलाई लिएर रंगध्वज भाग्दै पूर्वतिरको मूलबाटो निस्कियो । मुलबाटोमा निस्किएपछि उसलाई झन् डर लाग्यो । ऊ फेरि अर्को गल्लीतिर पर वेग बढिरहेको श्वासलाई रोकेर ऊ एकपटक पछिल्तिर फर्कियो । जुलुसबाट चर्को नारा गुन्जिरहेको थियो । नारामा आफ्नो नाम मिसिएको पनि सुन्यो उसले । उनी आफ्ना भयग्रस्त जीवनका अतीततिर फर्कियो । पंचायत ढलेर बहुदल आउँदा पनि उसको जीवन कम त्रासपूर्ण थिएन । तर विस्तारै उनले एउटा पार्टी समातेर गा.वि.स. अध्यक्षसम्म भयो ।
उनको आँखामा यस ठाउँमा शासन गरेका आफ्ना स्वर्गीय दिनहरु नाच्न थाले ।
“तर समय अब मेरो मुठ्ठीबाट टाढा पुगिसक्यो !” उसले फेरि वर्तमानतिर फर्केर सोच्यो ।
“सहिदहरुलाई बिर्सेर यहाँ भ्रष्टहरुको सालिक राखिन्छ भने अब यस ठाउँमा मानिसहरु नबसेर मुर्दामात्र बसे हुन्छ ।” माइकबाट ठूलो स्वरले फ्रस्टेड बौलाहा कराइरहेको थियो ।
“केटाहरु अब हामीले ठण्डा भएर सोच्नुपर्छ ।” रंगध्वजको अनुहार पानी पर्नुभन्दा अघिको वातावरण शान्त भएझैं देखियो ।
“यो सबै भाँड्ने काम त्यही बौलाहाको हो । त्यसले यो सबै गाउँ टोललाई नै उचालेको छ ।” हुल्लड–बाजको रुपमा कुख्याती कमाएको उसको सहयोगी नरेन्द्रले परिस्थितिको विश्लेषण गर्न खोज्यो ।
“अब यहाँ त्यो एउटा बौलाहा मात्र छैन । सयौं बौलाहाहरु जन्मिसकेका छन् । ती सबै बौलाहाहरु सदाचार, नैतिकता र जीवन मूल्यको कुरा गर्छन् ।” रंगध्वजले परिस्थितिको गम्भीर आंकलन ग¥यो ।
“अब हामीले नयाँ ढंगले चल्न सक्नुपर्छ ।” अर्को सहयोगीले रंगध्वजलाई आफ्नो रणनीति परिवर्तन गर्ने सल्लाह दियो ।
उसले रंगध्वजको कानमा सुटुक्क केही कुरा फुस्फुसायो । एकछिन अघिल्तिर अँध्यारो पोतिएको रंगध्वजको अनुहारमा फेरि उज्यालोको किरण पोखियो ।
रंगध्वज टाउको हल्लाउँदै विस्तारै उठ्यो । र सहयोगीहरुलाई लिएर फेरि गल्लीको अर्को दिशातिर अलप भयो ।
000                                           000                                            000
“आज राति फ्रस्टेड बौलाहा मरेछ !” रेडियोले प्रसारण गरेको समाचारझैं यो खबर छिनभरमैं चारैतिर फैलियो । विहानै नुहाउन नदी किनारतिर जाने कोही मान्छेले उसको मृत्युको खबर एकांकानु मैदान हुँदै सारा बजार र वस्तीभरि फैलियो ।
विहान उज्यालो हुनेबित्तिकै फ्रस्टेड बौलाहाको मृत्यु बजारवासीहरुका लागि असामान्य समाचार बन्यो । धेरैले ‘होइन होला’ भनेर शंका व्यक्त गरे । बजारका प्रायः सबै मानिसहरुको अनुहारमा चिन्ताका धर्साहरु देखिए । रंगध्वज र उसका केही सहयोगीहरु भने केही हतास भएजस्ता देखिन्थे । बौलाहाको मृत्युको जनचासोले झन् उनीहरुको हतासपन बढ्दै गयो । यी दुवै प्रतिक्रियाहरु त्यहाँ प्रष्टै देखिन्थे र बुझिन्थे ।
फ्रस्टेड बौलाहाले आफूलाई फ्रष्टेड राजनीतिक कार्यकर्ता भनेर परिचय दिन्थ्यो । त्यसैले उसको नाम नै फ्रष्टेड बौलाहा भनेर परिचित बन्यो ।
“मलाई फ्रस्टेड बौलाहा भने केही फरक पर्दैन !” सबैसँग ऊ हाँसेरै यसो भन्थ्यो ।
सबैले बौलाहा भनिदिएर मात्र ऊ बौलाहा भयो । ऊ एक्लो थियो । राजनीति ग¥यो, अविवाहित बस्यो । छयालीस सालको आन्दोलनपछि उसले आफ्नो बाटो भत्कियो भन्न थाल्यो । आफ्ना साथीहरुको सत्तामोहपछि उसले पार्टी छाडिदियो । केही समयपछि आफ्नो सम्पत्ति आफ्नै परिश्रमले खोलेको गाउँको विद्यालयलाई दियो र त्यही विद्यालयमा निःशुल्क पढाउन थाल्यो । त्यसपछि सबैले उसलाई बौलाहा भनिदिए । उसले मानिसहरुको भनाइलाई अस्वीकार गर्दै हिँडेन । वास्तवमा ऊ बौलाहा थियो कि थिएन, उसको मृत्युपश्चात्सम्म पनि रहस्यकै विषय बन्यो ।
उसको तर्क गर्ने शैली बडो अचम्मको थियो ।
सत्य र न्यायको पक्षमा डटेर लाग्थ्यो । अन्यायी र शोषकहरुको ऊ हुर्मत लिन्थ्यो । बजारका जाली–फटाहाहरु ऊसँग त्राहीमाम हुन्थे । उनीहरु ऊसँग छलिएर हिँड्थे र अघि पर्ने साहसै गर्दैनथे ।
विहान सबेरै बजार र टोलका मानिसहरु बौलाहाको लास हेर्न सुनकोशी बगरतिर दौडिए ।
“यो मृत्यु स्वभाविक होइन !” उसको लासलाई हेर्नेबित्तिकै एकजनाले अर्कोको कानमा फुसफुसायो ।
“स्वभाविक नभएको भनेको के ?” अर्कोले सोध्यो ।
“हत्या !” अर्कोले थप्यो ।
“पक्कै हो !” त्यो मान्छे कन्भिन्स भयो ।
“घाँटीमा डोरीले कसिएको निलडाम छ ।” भीड अघिल्तिरबाट एउटा आवाज आयो ।
त्यसपछि भीडमा फेरि मानिसको ठेलमठेल शुरु भयो ।
“हत्या नै हो !” सबैको यही ठहर भयो ।
“कसले, किन मा¥यो ?” भीडमा कसैले अर्को प्रश्न उठायो ।
“यो पनि बुझ्न अप्ठ्यारो छ र !” एकजना विद्यार्थीको आक्रोश सुनियो ।
“यहाँ ठूलो षडयन्त्र छ !” अर्को विद्यार्थीको स्वर चर्को भयो ।
“यी बौलाहा हाम्रो समाजका मणि हुन् । सम्मानका साथ यिनको अन्त्येष्टि गर्नुपर्छ ।” शिक्षक रामानन्दले विद्यार्थीहरुतिर फर्केर समर्थनको आग्रह गरे ।
“पहिले पोष्टमार्टम गर्नुपर्छ ।” फेरि अर्को मत सुनियो ।
मानिसहरुको एउटा ठूलो समूह लास लिएर अस्पतालतिर गयो । अस्पताल वरिपरि मानिसहरुको ठूलो भीड लाग्यो । पोष्टमार्टममा षडयन्त्र हुनसक्ने त्रासले मानिसहरु खबरदारी गरिरहेका थिए ।
अस्पतालमा भीड बढ्दै गएपछि केही मान्छेहरु बजार चोकको चियापसलमा झुम्मिए ।
“त्यो मान्छे बौलाहा थिएन ।” शिक्षक दिनानाथले चिन्तित मुद्रामा आफ्नो भनाइ राखे ।
“बौलाहा थिएन भने उसको जीवन किन अस्वाभाविक थियो ?” चियापसले एकाएक जिज्ञासु भयो ।
“उसले आफ्नो आस्था र विचारलाई क्रियान्वयन गर्न सजिलो बनाउन त्यसो गरेको हुनसक्छ ।” शिक्षक दिनानाथ फेरि गम्भीर देखिए ।
“मलाई पनि यस्तै लागेको हो ।” अघिसम्म शंका व्यक्त गर्ने पसले पनि आफ्नो विचारलाई परिवर्तन गर्दै थियो ।
“बौलाएजस्तो नगरेको भए के हुुन्थ्यो ?” अर्का कर्मचारी फेरि जिज्ञासु देखिए ।
“बौलाहाजस्तो अभिनय नगरेको भए उनी यति लामो समयसम्म बाँच्न पाउँदैनथे । माओवादीको आरोपमा उनलाई गिरफ्तार गर्दा उनलाई त्यतिबेला हत्या गर्न लागेको चर्चा चलेको थियो । बौलाहा भनिएर मात्र उनी त्यतिबेला बाँच्न सफल भए ।” दिनानाथले स्पष्टीकरण दिए ।
“आखिर बौलाएर पनि त बाँच्न पाएन नि !” कर्मचारीले नि आफ्नो जिज्ञासालाई खोतल्दै गयो ।
“ऊ केका लागि बौलायो ?” अर्को जिज्ञासा भीडमा फेरि कतैबाट आयो ।
“सत्य र न्यायको कार्यान्वयन गर्न !” अर्को जवाफ भीडबाटै आयो ।
“ऊ सत्य र न्यायको बिरुद्धमा कतै लाग्यो त ?” चिया पसल्नी रुँलाजस्तो गरी ।
“बौलाहा मरेकोमा यसलाई ठूलो चिन्ता परेजस्तो छ ।” चियापसलेले आफ्नी स्वास्नीतिर फर्केर खिसिट्यूरी ग¥यो ।
“त्यो बौलाहा नभएको भए तिमी मलाई यसरी बस्न दिन्थ्यौं र ? सम्झ त पुराना कुराहरु !” स्वास्नीले उसलाई वाल्ल पारी ।
“त्यो बौलाहाले तँलाई के न्याय ग¥यो ?” पसलेले अँध्यारो मुख पार्दै प्रतिवाद गर्न खोज्यो ।
“दाइजो नल्याएको निहुँमा तिमीले मलाई घरबाट निकाल्न खोजेको कुरो बिस्र्यौ ?” पसलेलाई स्वास्नीले अतीतको घाउ देखाई ।
“त्यसो भए त्यो बौलाहा तेरो भाग्य विधाता थियो होइन त ?” पसले निधार खुम्च्याएर फेरि हाँस्यो ।
“मलाई मात्र होइन, धेरै मानिसहरुलाई त्यसले न्याय दिलायो ।” पसलेकी स्वास्नी फेरि संवेदित देखिई ।
“मलाई न्याय चाहियो । म बौलाहा खोज्दै हिँडेकी !” एउटी वृद्ध महिला चोकमा आएर सबैको मुखतिर हेर्दै चिच्याइन् ।
सबैले एकपटक मुखामुख गरे ।
अस्पतालबाट शवयात्रा गर्दै विशाल जुलुस यही चोकतिर आयो । सबैका आँखा जुलुसतिर टाँसिएका थिए ।
घरमा आगो लागे छ । आगोको मुस्लो र धुँवाले आकासै छुन लाग्यो !” पसल्नीले सबैको ध्यान अर्कोतिर आकर्षित गरी ।
“रंगध्वजको घरमा जुलुसले आगो लगाएजस्तो छ ।” शिक्षक दिनानाथले परिस्थितिको अनुमान लगाए ।
“त्यसको घरमा त आगो झोस्नै पथ्र्यो ।” पसल्नीको प्रतिक्रिया झरिहाल्यो ।
जुलुस त्यही चोकमा आएर रोकियो ।
“यस ठाउँमा यतिका मान्छे मैले अहिलेसम्मै देखेकी थिइन् ।” पसलेले अचम्म मानेर मानिसहरुको भीडतिर आँखा दौडायो ।
“अब यस ठाउँमा फ्रस्टेड बौलाहा र शहीदको शालिक स्थापना गरिने छ ।” चोकमा बनाइएको मंचमा चढेर उद्घोषक बोलिरहेको थियो ।
“शवयात्रा अब फेरि शुरु हुन्छ ।” मंचबाट कसैले अर्को जानकारी गरायो ।
रंगध्वजको घर सल्किएर धुँवाको लप्का आकाशमा थेग्ला–थेग्लामा विभाजित भएर विलाइरहेको थियो ।
“घर बलेको धुँवा त अरु धुँवाभन्दा बेग्लै हुँदो रहेछ ।” मलामीहरु आकाशतिर फर्केर प्रतिक्रिया जनाइरहेका थिए ।
रचना द्वैमासिक, वर्ष ४८ पूर्णाङ्क ९९

Tuesday, January 24, 2017

महानगरभित्र - मातृका पोखरेल

बिहानको करिब दस बज्दै थियो।
म दरबारमार्गमा सडक पार गर्ने मौका कुरिरहेको थिएँ। त्यसैबेला कसैले पछाडिबाट मेरो पाखुरामा च्याप्प समातेपछि म झस्किंदै पछिल्तिर फर्किएँ ।
"हजुर, नमस्कार !" एउटा युवक मुसुक्क मुस्कुराईरहेको थियो।
परिचित जस्तो अनुहार लागे पनि मैले राम्ररी ठम्याउन सकिन। तर उसको हाँसो र उसले म प्रति देखाएको मुक्त ब्यबहारले उ मेरो नजिकको मान्छे हो भन्ने बुझ्न बेर लाग्दैनथ्यो ।
"मलाई चिन्नु भएन कि क्या हो हजुरले ?" मेरो हात झट्कार्दै भन्यो उसले।
उसको सोधाई पछि म झनै अल्मलिरहेको थिएँ। छैन भनौं भने अत्यन्त परिचित जस्तो लागिरहेको थियो उसको अनुहार। चिनें भनौं भने मैले राम्ररी ठम्याउन सकेकै थिइन।
" म उही क्या साइला दमाइको छोरो तिलक !" म अक्मकाउदै गर्दा आफ्नो परिचय उसले हत्तपत्त दियो।
मैले उसको सबै पहिरन हेरें। भैरे दमाइको छोरो । यो कसरी हुन सक्छ। ऊ मेरो गाउँको अत्यन्त गरिवको छोरो। घाँटीमा सुनको सिक्री थियो । हातमा अत्यन्तै महङ्गो लाग्ने घडी। उसले लगाएका जुत्ता र कपडाहरु सबै महङ्गाजस्ता लाग्थे।
"हजुर, जाउँ, मेरो गाडी उ त्यहिँ छ। एउटा रेष्टुरेन्टमा गएर चिया कफी खाउँ। मैले हजुरलाई धेरै समयदेखि खोजिरहेको थिएँ । मैले हजुरको फोन नम्बर पनि प्राप्त गर्न सकिन। आज भेट भयो । मेरो त भाग्यनै रहेछ नि !" उसले एकैपटक धेरै कुरा भनि सिध्यायो।
म भने अन्योल र असमन्जस अवस्थामा गुज्रिएको थिएँ। पोहोरको दशैंमा घर जाँदा तिलकको बुवा साइला दमाइले आफ्नो छोरालाई भेटेर घर जान भनिदिनु परयो भनि आग्रह गरेको कुरा मेरो मानसपटलमा चलचित्रको दृश्य झैं घुमिरहेको थियो।
"मलाई त केही थिएन हजुर, ऊ काठमांडूमै छ भनेर देख्नेहरुले भनेकै थिए । उसको चिन्ताले तिलककि आमाको हाड र छालामात्र बाँकी छ। उ गएको यतिका वर्ष भैसक्यो। हजुरले खोजी गरेर पठाईदिए ठुलो गुन सम्झने थियौँ ।" यति भनिसकेर साइला दमाईले एक थोपा आँसु भुइँमा खसाएको थियो।
तिलकले भनेको नमानुभने फेरि उसलाई भेट्न नपाइने डर। उसले भनेको मानुँ भने त्रिचन्द्र कलेजमा कक्षा छुट्ने डर। म यही द्विविधामा एकछिन रुमल्लिएं ।
"के सोचिरहनु भएको जाउँ न हिड्नुस ! " उसले मेरो हात समातेर झक्झक्यायो।
मैले पनि त्रिचन्द्रमा आजको कक्षा छाडीदिने बिचार गरें र उसको पछिल्तिर लागें । ऊ मेरो अघिअघि लाग्यो र केही पर बाटोको किनारमा पार्किङ्ग गरिराखेको कारको ढोका खोल्यो । उसले मलाई पछिल्लो सिटमा बस्न हातले इसारा गर्यो।
कार अत्यन्तै अत्याधुनिक र नयाँ मोडेलको थियो। उसले कारलाई नारायणहिटी दरवार अगाडिबाट पूर्वतर्फ नागपोखरीतिर मोड्यो ।
मेरो मनभित्र उसका बारेमा विभिन्न तर्कनाहरु खेलिरहेका थिए।
"उ कसैको निजी ड्राईभर भयो होला या कुनै मोटर वर्कशपमा काम गर्छ होला। " म उसले चलाइरहेको कारको पछिल्तिर बसेर यस्तैयस्तै सोच्दै थिएँ।
"तिमी कहाँ बस्छौ ?" मैले कुराको पोयो खोल्ने बिचार गरेँ ।
पहिलेपहिले उसलाई तँ भनेरै सम्बोधन गर्थें । गाउँको दलित केटो त्यसमाथि मेरो कान्छो भाइको उमेरको मान्छे । तर उसको रवाफ देखेर आज तँ भन्ने आँट गर्नै सकिन । तिमी भनेर सम्बोधन गरेँ।
"मेरो बारेमा एकछिन पछि हजुरले सब थाहा पाईहाल्नुहुन्छ नि ! " उसले नागपोखरी बाट बालुवाटारतिर गाडी मोड्दै भन्यो।
बालुवाटार नपुग्दै मलाई उसले एउटा रेष्टुरेन्टभित्र लिएर गयो । रेष्टुरेन्टभित्र पस्ने बित्तिकै उसले दुई जनामात्र बस्न मिल्ने एउटा सेक्रेट कोठाको माग गर्यो।
" किन चाहियो र सेक्रेट कोठा, आखिर कोही मानिसहरु त छैनन् ।" मध्यान्न हुन लागेको बेला खाली रेष्टुरेन्ट देखेर मैले उसलाई भनेको थिएँ ।
मैले भन्दानभन्दै रेष्टुरेन्टको स्टाफले एउटा सेक्रेट कोठा देखाईदियो।
"यो आफ्नै भाइहरुले चलाएको रेष्टुरेन्ट हो क्या दाइ !" उसले स्पष्टिकरण दियो।
"के इच्छा छ हजुरलाई ? मम, पिज्जा,सेकुवा 
। " उसले मेनु पल्टाउदै भन्यो।
" होइन, म त भरखरै खाना खाएर आएको। मलाई त केही पनि खाने इच्छा छैन। तिमीले आफूलाईमात्र मगाउ । " मैले आफ्नो स्थिति बताईदिएँ।
" होइन, चिसो, तातो केही त लिनै पर्छ। " मलाई उसले कर गर्न थाल्यो।
" हुन्छ, म चाहिँ एक कप कफी खान्छु। अरु तिमीलाई के इच्छा छ लेउ। " मैले उपाय खोजेँ।
" मेरो त खाना खाने बेलै भएको छैन । खाना खाँदा दिउसोको बाह्र - एक बज्छ । बिहानै हेभी ब्रेकफास्ट लिन्छु र जीममा जान्छु। " मेनु बाट आँखा नउठाइकन उसले भन्यो।
पाँच वर्ष पहिले उसलाई मैले पहाडमैं भेटेको थिएँ । मेरी आमा त्यसबेला बिरामी भैरहनु हुन्थ्यो । त्यसकारण म आफ्नो घर पहाड गइरहन्थें । त्यसैले ऊ सँग मेरो निरन्तर भेट भइरहन्थ्यो ।
" तर पाँच वर्ष पहिलेको तिलक र अहिलेको तिलकमा आखिर यत्तिका फरक कसरी भइरहेको छ ? " म आफैं यो प्रश्नमा रुमल्लिरहेको थिएँ ।
यसै बीचमा उसको गोजीमा मोवाइलको घन्टी बज्यो।
" सानुमैयाँ ! म आइपुग्न अरु एक घण्टा लाग्छ है ! " यति भन्दै उसले मोबाइल स्वीचअफ गर्यो र टेबलमा राख्यो।
टेबुलमा राखेको उसको मोबाइलमा अाँखा पर्ने बित्तिकै पाँच वर्ष अघिको अर्को सम्झनाले मलाई तान्यो । त्यस बेला टचस्क्रिन मोबाइलको सुरुवात भएकै थिएन । मैले भरखरै नोकियाको नयाँ सेट लिएर गाउँ गएको थिएँ ।त्यसबेला म सँग भएको मोबाईल देखेर ऊ अचम्मित भएको थियो । अझ त्यसबाट टाढाटाढाका मानिसहरूसँग त्यसबाट कुरा गर्न सकिन्छ भन्ने थाहा पाए पछि उसको कौतुहलता देखेर मलाई निकै रमाइलो लागेको थियो । यतिबेला टेबुलमा राखेको उसको अत्याधुनिक सेट देखेर म भित्रभित्रै लोभिइरहेको थिएँ ।सम्पूर्ण क्रियाकलापहरुले उसको समग्र जीवनशैली अत्यन्तै उच्चस्तरको रहेको सहजै अनुमान गर्न सकिन्थ्यो ।
तिलक म सँग केही कुरा गर्न चाहिरहेको छ भन्ने आभास उसका केही भागभङ्गिमाहरुले मलाई दिइरहेका थिए ।
"काठमाडौमा तिमी के गरेर बसिरहेका छौ ?" उसको समस्यालाई बुझेर मैलेनै कुरो सुरु गर्ने बिचार गरेँ ।
" यस्तै त हो नि दाजु ! सडकतिर घुमेर दिन बिताएको छु ।" हल्का हाँसो हाँसेर हल्कै जवाफ दियो उसले ।
" सडकमा घुमेर खान पाउनु पनि ठुलै भाग्री हो नि ! " मैले पनि हल्कै कुरा गरेँ ।
" पुगेकै छ दाजु ! "
" भने पछि ठुलै प्रगति गरेछौ जस्तो छ । "
" सामान्य छ । "
" के गर्छौ त ? "
यिनै सम्वादका बीच मेरो पछिल्लो प्रश्न पछि ऊ अलिक हडबडायो ।
मतिर हेर्दै ऊ अलिअलि मुस्कुराउने प्रयत्न गर्थ्यो । 
त्यसपछि ऊ लामो समय मौन देखियो । मेरो प्रश्न पछि उसको अनुहारमा एउटा त्रासको लहर दौडियो ।
हाम्रो अघिल्तिरको टेबुलमा कफीका दुईवटा कपहरु आइपुगे । ऊ भित्र केही कुराहरू गुम्सिएर रहेका छन् र ती कुराहरू खोल्न उसलाई सकस परिरहेको छ भन्ने मैले अन्दाज गरिरहेको थिएँ ।
उसको मौनताको कारण खोजीरहेकोे थिएँ म । उसको स्वभाव मौन बस्न रुचाउने खालको थिएन । यो कुरा म राम्रो संग जान्दथें । सानै देखि चंचले स्वभावको थियो ऊ ।
" ए ! घरमा तिम्रो बुवा निकै बिरामी हुनुहुन्थ्यो भन्ने सुनेको थिएँ । अहिले कस्तो छ ?" म ऊ बाट छलफलको गति बढाउन चाहन्थेँ ।
" अहिले त ठिकै छ अरे ! " ऊ फेरि छोटो उत्तर दिएर अडियो ।
" दाइलाइ आज म मेरो घर देखाउन लान्छु। तर त्यसका लागि दाइसंग मैले केही कुरा गर्नु छ। " यति कुरा गर्दागर्दै उसको अनुहार लजावती झारझैं ओइलायो।
" ए ! तिमीले काठमाण्डुमा घर बनाइसक्यौ ? " मलाई पनि अचम्म लाग्यो।
काठमाण्डुमा आएर मैले कलेज पढाउन थालेको पनि दुइ दशक भैसकेको थियो । बल्लबल्ल भक्तपुरको दुवाकोटमा तीन आना जग्गा जोड्नमात्र सकेको थिएँ । मेरो लागि घर बनाउनु त धेरै टाढाको कुरा भयो । उसले घर बनाएको कुरा गर्दा म साँच्चै अचम्मित भएँ ।
" कहाँ बनायौ घर ?" उसको कुरा सुने पछि मेरो उत्सुकता पनि बढ्दै गयो।
" लाजिम्पाटमा " उसले फेरि छोटकरीमै कुरो टुङ्ग्यायो ।
" लाजिम्पाटजस्तो भिआइपी ठाउँमा तिलकको घर ? " मलाई भित्रै देखि उसको घर हेर्ने कौतुहलता जागेर आयो।
"मैले मेरो घरमा मेरो पारिवारिक अवस्थाका बारेमा धेरै कुरा ढाटेको छु । मैले मेरो ससुरालीतिर सबैलाई म ठकुरी जातको मानिस हुँ भनेर परिचय गराएको छु । मेरी श्रीमती देखि सबै जना मेरो कुरामा ढुक्क छन् । हजुरले यो कुरालाई मिलाएर कुरा गरिदिनु पर्ला है ! म हजुरलाई मेरो ठुलोबुवाको छोरो दाजु भनेर परिचय गराउछु । " सकसका साथ उसले आफ्ना कुरा राम्रोसँग भनिनसक्दै टाउको झुकायो ।
" कसकी छोरी बिबाह गरयौ ? " म उसको बारेमा थप कुरा जान्न हतारिएको थिएँ ।
"राणाकी ! " 
"कति वर्ष भयो बिबाह भएको ?"
"चार वर्ष ! "
" बच्चाहरू कति भए ?"
"दुई वटा । छोरा र छोरी ।"
संक्षेपमा यिनै सम्वादहरु भए उसका र मेरा बीचमा ।
'हजुर , जाउ न त ! " ऊ उठ्यो ।
"उ सँग जाउ भने झुठो बोल्नु पर्ने , जान्न भन्नलाई पनि ऊ निकै कर गर्ने मूडमा देखिन्थ्यो । म एकछिन रनभुल्लमा परेँ ।

0 0 0

दरबारमार्गको बाटो लाजिम्पाटतिर मोडिएपछि उसले आफ्नो मोटरलाई छेउतिर लगायो । देख्दैमा अत्याधुनिक लाग्ने बंगलाको अघिल्तिर उसले मोटर रोक्यो र लामो हर्न बजायो ।
एउटा अधबैसे देखिने मानिसले आएर ढोका खोलेपछि हामी त्यो बंगलाभित्र प्रवेश गर्याै ।
बगैचामा थरीथरीका फूलहरु फूलिरहेका थिए ।
पारिजात , धुपी , सल्लाका बोटहरुले शहर भित्रको बाताबरण पनि प्रकृतिमय थियो ।
काठमाडौमा त्यो स्तरको अत्याधुनिक बङ्गलामा प्रवेश गरेको मेरो पहिलोपटक थियो ।
" आज किन हजुरले आउन ढिलो गरिस्यो त ? " भित्र कुनै कोठाबाट एउटा नारिस्वर सुनियो ।
" ठुलदाजुसंग भेट भयो ।आज त्यसैले ढिला भयो । " बैठक कोठाबाट उसले चर्को स्वरमा भन्यो ।
" भेट भयोभयो मात्रै त भन्ने हो नि ! हजुरका मान्छेहरुलाई हामीले कहिले चिनेको होइन क्यारे ! " भित्रबाट उही नारीस्वरको एउटा निरस प्रत्युत्तर आयो ।
" आज हाम्रो घरमा दाजु मसँगै आइसेको छ ।" तिलकले निकै उत्साहका साथ भन्यो ।
"ए ! हो र ! " भित्रबाट नारिस्वरको प्रतिक्रिया आयो । र सँगसँगै छिटो गतिमा हामी बसेको ठाउँतिर आइरहेको पाइलाको आवाज आयो ।
त्यो आवाज हामी नजिकनजिक आइरहेको थियो । मैले अन्दाज गरिसकेको थिएँ । त्यो पाइलाको आवाज त्यही नारीस्वरकै हो । मलाई कताकता शरीरमा चिटचिट पसिना आएको महसुस भयो । अब एकछिन पछि मैले पुरै अभिनय गर्नुपर्ने छ र पुरै झुठैझुठ बोल्नु पर्नेछ ।
" यो कसरी हुनसक्छ ? " मलाई मेरो शरीर पुरै ओइलाएको महसुस भयो ।
" म बिद्यार्थीहरुलाई पुरै नैतिकवान बन्न प्रेरित गर्ने गुरु ! तर यो कसरी ? " यस्तो सोच्दासोच्दै म आफूभित्रभित्रै भूकम्पका झटकाहरुकोजस्तो तरंग महसुस गरिरहेको थिएँ ।
" दर्शन दादा ! " म अघिल्तिर एउटी महिला ठिङ्ग उभिएकी थिइन् । मैले पनि अभिवादन फर्काएँ ।
' यति नजिकै भएर पनि हजुरसँग भेट्ने साइत आजमात्रै जुर्‍यो । आजको दिन मेरो जीवनमा कस्तो खुसीको दिन भएर आयो । ' मसँग भेट्न पाएकोमा उनी यति फुरुङ्ग थिइन कि उनको अनुहारमा यो खुसी राम्ररी पढ्न सकिन्थ्यो ।
अघिल्तिरको सोफामा तिलक बसिरहेको थियो । म घरीघरी तिलकतिर हेर्थे , तर ऊ मोबाइलमा व्यस्त देखिन्थ्यो । अर्थात , व्यस्त भएजस्तो अभिनय गरिरहेको थियो । एकप्रकारले तिलक सँग मलाई भित्रभित्रै रिस पनि उठिरहेको थियो ।
' मलाई हाम्रो पहाडको गाउँमा जान मन लागेको छ , तर उहाँले केके केके निहुँ निकाल्दै टारिसिन्छ । ' ऊ मेरो अघिल्तिर उभिएर यस्तैयस्तै मनमा लागेका सबै गुनासाहरु बकिरहेकी थिइ ।
मलाई उसको कुरामा ध्यान पुर्‍याउनु भन्दा पनि अब यहाँबाट कसरी चाँडै निस्कने भन्ने कुराको चिन्ता भैरहेको थियो ।
ऊ यस्तैयस्तै भन्दै थिइ छेउमा उभिएर । एउटी बालिकाले जुसको ग्लास अघिल्तिर ल्याएर राखिदिइ । त्यो बालिकाको रुपरङ हेर्दा काम गर्न राखिएकीजस्तो लाग्यो ।
' आज हामी सबै दादाको घर हेर्न जाने ! ' उसले तिलकतिर फर्किएर भनी ।
तिलक मोबाइलमा व्यस्त भएझैं अभिनय गरिरहेको थियो ।
घरीघरी मलाई सत्य कुरा गरिदिउँ जस्तो पनि लाग्थ्यो ।
' आज दाजुलाई एकदमै हतार छ अरे ! अर्को कुनै दिन जाउँला । ' मैले बोल्नुभन्दा पहिले तिलकले हतारिएर उत्तर दियो । मलाई लाग्छ , ऊ यस्ता उत्तर दिन खप्पिस भैसकेको थियो ।
म कुनै उपायले यहाँबाट चाँडै बाहिरिन चाहन्थेँ । तिलकको प्रत्युत्तरमा टेकेर त्यहाँबाट तुरुन्तै बाहिरिन उपयुक्त ठानें ।
' आज मलाई अत्यन्तै जरुरी काम छ । अर्कोदिन भेटाैँला है ! ' यसो भन्दाभन्दै म सोफाबाट उठिसकेको थिएँ ।
म हतारहतार गर्दै ढोकामै पुगिसकेकोमात्र के थिएँ , ऊ दौडिदै आइ र मेरो घरको ठेगाना मागी । म फेरि के भन्ने के गर्ने भन्ने द्विबिधामा रुमल्लिदै थिएँ । पछिल्तिरबाट तिलक दौडदै आयो र उसले मेरो घर देखिसकेको कुरा गर्‍यो भोलि , पर्सि कुनैदिन मेरो घर लिएर जाने कुरा गर्‍यो ।
' दाजुलाई हतार होला , गाडीमा पुर्‍याइदिइस्यो न ! ' उसले तिलकलाई भनी ।
' पर्दैन , पर्दैन ! मैले जानुपर्ने ठाउँ यहीँ नजिकै छ । ' कुनै उपायले म त्यहाँबाट छिटोभन्दा छिटो उम्कन चाहन्थेँ ।
सबैसँग बिदा माग्दै तिलकतिर फर्किएर हेरेँ । तिलक मतिर नहेरी अर्कैतिर फर्किएको थियो ।
बाहिर बगैंचामा काम गरिरहेको एकजना मानिसले गेटको ढोका खोलिदियो । म पनि आफू हतारिएको अभिनय गर्दै बाहिर निस्किएँ ।
बाहिर सडकमा आएपछि मैले आफूलाई निकै स्वतन्त्र भएको महशुस गरेँ ।



000

अनिश्चित यात्रा - मातृका पोखरेल

बिहानैदेखि उसको रिसाहापन देखेपछि माइलीलाई त्यो मान्छेको अनुहार हेर्न पनि मन लागेको थिएन । ‘हेर्दैखेरी छुच्चोजस्तो । बोली पनि कति टर्रो । अरू कैयौँ साथीहरू त कति शिष्ट र असलजस्ता लाग्छन् । त्यो त जोसँग बोल्दा पनि झर्किएर बोल्छ ।” बाटोमा हिँड्दाहिँड्दै त्यो मान्छेको बारेमा माइलीले सानो समीक्षा गरी ।
उसको बारेमा सोच्दासोच्दै माइलीको मन फेरि कुँडियो । ‘समाजका मान्छेमध्ये कम्युनिस्टहरू सबैभन्दा असल हुन्छन् ।’ सानैमा स्कुल पढ्दा देवकोटा सरले भनेको कुरा सम्झेर माइलीले फेरि मनलाई दह्रो बनाई ।
आज उसलाई देवकोटा सर अर्थात् ऋषिराज देवकोटाको ज्यादै सम्झना भयो । कस्ता असल मान्छे थिए देवकोटा सर ! आँखामा राख्दा पनि नबिझाउने । उसको गाउँका सबै मान्छेहरूले देवकोटा सरलाई खुबै माया गर्थे । पञ्चायती सत्ताले देवकोटा सरको हत्या गरेको खबर सुन्नेबित्तिकै गाउँ पुरै शोकमा डुबेको सम्झना भयो उसलाई । माइली त्यसबेला सानै थिई । देवकोटा सरको कुरा सुनेर कम्युनिस्टहरू सारै असल हुँदारहेछन् भन्ने उसको मनभित्र बसेको गहिरो छाप अझै पनि बाँकी नै थियो ।
बिहानैको त्यो त्रासद घटना देखेपछि माइलीको छोराको अनुहारमा देखिएको आतङ्कको छाया अझैसम्म हटिसकेको थिएन । ऊ आमाका पछिपछि एउटा सानो पोको बोकेर लुरुलुरु हिँडिरहको थियो ।
‘माइली दिदी यसको नाम चाहिँ के राखिदिनुभएको छ ?’ माइलीको छोराको काँध थपथपाउँदै अप्सराले सोधी ।
‘सानैदेखि बाउले छाडेर हिँडेकाले सबैले यसलाई टुहुरे भनेर बोलाउने गरे । त्यसपछि त यसको नाम नै टुहुरे पो भयो ।
‘त्यस्तो नराम्रो नाम पनि राख्ने हो ? अबदेखि यसको नाम शक्ति राख्नुपर्छ ।’ अप्सराले धेरै साथीहरूको कानमा पर्ने गरी भनी ।
प्रतिक्रियामा माइली अलिकति हाँसिदिई ।
हिँडिरहेको बाटोलाई कुहिरोले फेरि ढपक्कै छोप्यो । लाइन लागेर हिँडिरहेका पल्ला छेउका साथीहरू कुहिरोमा कतै हराइरहेझैं लाग्थ्यो । माहिलीले आफ्नो छोरोको अनुहार हेरी– चिसोले कठ्याङ्ग्रिएर उसका ओठ थर्थराइरहेका थिए । उसले आफूले ओढिरहेको मजेत्रो निकाली र टुहुरेको टाउकोमा ओढाई । भुइँकुहिरो घरिघरि हावासँगसँगै भाग्थ्यो । कुहिरो हटेको बेला माइली आफ्नो माइती गाउँ मयङ्खुलाई हेर्थी महाभारतको थुम्कोबाट । सायद आजबाट सुरु भएको उसको अनिश्चित यात्राको कारणले हुनसक्छ, आज उसलाई माइती गाउँको धेरै याद आइरहेको थियो ।
) ‘हेर टुहुरे ! त्यही हो तेरो मावली घर !’ उसले छोरोलाई कोट्याएर हातको ईशाराले देखाई ।
‘मेरो नाम आजदेखि शक्ति हो बुझ्नु भो !’ टुहुरेले आमालाई सचेत गराएझैँ ठट्टा शैलीमा भन्यो । धेरैपछि यतिबेला शक्ति हाँसेको देखेपछि माइलीभित्र कताकता नयाँ उत्साहको सञ्चार भयो ।
पहिले पहिले त टुहुरे यसरी प्रशस्तै ठट्टा शैलीमा कुरा गर्ने गथ्र्यो तर आज बिहानैदेखि उसको अनुहारबाट हराएको हाँसो फेरि फर्केर आएको थिएन ।
‘यी मान्छेहरूसँग अब हामी कहाँ जाने ?’ शक्तिले अनिश्चित यात्राको उत्तर खोज्यो ।
‘अरू जहाँ जान्छन्, हामी पनि त्यहीँ जाने !’ माइलीले पनि सरल जवाफ दिएर तर्कन खोजी ।
शक्तिले मात्र होइन यो प्रश्नको उत्तर खोज्न माइली पनि प्रयत्न गरिरहेकी थिई । छोरोलाई दिने योभन्दा सत्य उत्तर उसँग अर्को छँदा पनि थिएन ।
महाभारतको डाँडैडाँडा उनीहरूको समूह पूर्वतिर लागिरहेको थियो । उसलाई आज आफ्नो माइतीगाउँ हेर्ने रहर पलाएर आयो ।
‘आज हामी कहाँ पुग्छौँ ?’ अघिल्तिर हिँडिरहेकी अप्सरालाई उसले कोट्याएर खुसुक्क सोधी ।
‘स्क्वायड कमान्डरबाहेक हामी कसैलाई पनि त्यो कुराको जानकारी हुँदैन ।’ माइलीलाई अप्सराको जवाफभित्र कुनै हार्दिकपनको अनुभव भएन ।
‘स्क्वायड कमान्डर भनेको के हो ?’ माइलीलाई यो शब्द पहिले पहिले पनि सुनेको जस्तो लाग्यो । हुन त बेतिनीको उसको पसलमा बेलाबेलामा माओवादी छापामारहरूले पनि आश्रय लिन्थे । राज्यले चलाएको ‘किलो सेरा टु’ नामको अपरेसनपछि उनीहरू यातायातको सुविधा नभएको अलिक दुर्गम स्थानतिर बढी आश्रय लिन थालेका थिए । माइलीले स्क्वायड कमान्डरको अर्थ राम्रैसँग बुझ्न खोजी ।
‘हामी सबैको नेतालाई कमान्डर भन्छन् ।’ अप्सराले खुसुक्क कानमा आएर भनी ।
‘यो गाउँको नाउँ राउतखर्क हो ।’ ठाइँलीले माइलीलाई कोट्याई ।
माओवादी छापामारको लस्कर राउतखर्क आइपुग्दा यहाँका गाउँलेहरू र पसलेहरू अचम्म मानेर हेरिरहेका थिए । ती मानिसहरूको अनुहारमा कुतूहल र त्रासको सङ्गम देखिन्थ्यो । आज बिहानै प्रहरीहरूले मारेको मान्छे यही तल्लो गाउँको हो । त्यसैले पनि मानिसहरूको हूलभित्र एउटा त्रास सलबलाई रहेको थियो ।
“यो गाउँमा मात्रै म आइनपुगेकी । यहाँका धेरै मानिसहरूलाई मैले चिनेकी छु ।’ वरिपरि हेरेर माइलीले प्रतिक्रिया दिई ।
स्क्वायड कमान्डर कमरेड समर प्रहरीहरूका बारेमा सूचना लिँदै थिए गाउँलेहरूसँग । छिनभरमै कुहिरो आउँथ्यो र सिरकले जसरी छोप्थ्यो राउतखर्कलाई । फेरि कुहिरो भाग्थ्यो र टाढाटाढासम्म देखिन्थ्यो ।
‘हेर त, यहाँबाट हाम्रो गाउँ उदयपुरगढी पनि देखिँदोरहेछ ।’ जिङ्ग्रिङ्ग कपाल पालेको एउटा छापामारले अर्कोलाई औँला सोझ्याएर दक्षिणतिर देखाइरहेको थियो ।
“मेरी फुपूको घर पनि उदयपुरगढी हो ।” कुरा गरिरहेका केटारूले सुन्ने गरी भनी माइलीले । 
ती केटाहरूले एकपटक माइलीतिर हेरे तर केही प्रतिक्रिया दिएनन् । 
माइलीले फुपूलाई सानै छँदा एकदुई पटक देखेकी हो तर फुपूका बारेमा उसलाई धेरै कुरा थाहा थिएन । फुपू अझै पनि त्यहीँ उदयपुरगढीमै छन् । बेतिनीमा चियापसल थापेपछि उसले सुनेकी हो– “उनको कान्छो छोरो पनि माओवादी बनेर हिँड्यो रे !”
माइलीलाई फुपूका बारेमा सोध्न मन लाग्यो । तर कसरी सोध्ने उनीहरूलाई । वरिपरि कतै वास्ता नगरीकन एकसुरमा उनीहरू कुरा गरिरहेका छन् । माइलीले सोधखोज गर्न अफ्ठ्यारो मानी ।
“त्यो मान्छेलाई मेरी फुपूको बारेमा सोधी दे न । माइलीले अप्सरासँग गुहार मागी ।
“त्यो मान्छेको नाम कमरेड अथक हो । हाम्रो सेक्सन कमान्डर !” कमरेड अथकले नसुन्ने गरी अप्सराले उसको परिचय गराई ।
‘हाम्रो यहाँभित्र तिनवटा सेक्सन छन् । ती तिनवटा सेक्सनहरू मिलेर यो स्क्वायड बनेको हो ।’ अप्सराले माइलीलाई बुझाउन खोजी ।
कमरेड अथकलाई अप्सराले नजिकै आउन हातले ईशारा गरी । अथक पनि उनीहरूको नजिकै आयो ।
‘लुु, सोध त तिम्रो कुरा !’ माइलीलाई अथकतिर देखाउँदै अप्सराले भनी ।
‘तपाईं देवीथाने मगरलाई चिन्नुहुन्छ ?’ माइलीले अथकसँग सोधी ।
‘म उहाँकै छोरो हुँ ।’ अथकले सहजै जवाफ फर्कायो ।
‘आबुई !’ माइलीले मजेत्रोले मुख छोपी । त्यसपछि उसले आफ्नो परिचय दिई ।
आफ्नै फुपूको छोरो अथकसँग भेट भएपछि माइलीमा नयाँ आत्मविश्वास पलायो ।

छापामार टोलीका सबै सदस्यहरू खाना खाएर गन्तव्यका लागि तयार भए । राउतखर्कको बाटो कटारीतिर झर्नेको सङ्ख्या पहिले पहिलेको तुलनामा बढ्दै बाक्लो देखिन्थ्यो । मानिसहरूको बाक्लो उपस्थिति देखेर स्क्वायड कमान्डर कमरेड समर स्थानीय मानिसहरूसँग जानकारी लिँदै थिए ।
‘भोलि माघे सङ्क्रान्ति हो । भोलिदेखि १५ दिनसम्म मैनी मेला लाग्छ, ताउखोलको दोभान कमला नदीको किनारमा । त्यसैका लागि उँधो जाने मान्छेहरूको सङ्ख्या बढेको हो ।’  स्थानीयले कमरेड समरलाई प्रष्ट्याए ।
‘ओ हो ! मैनी मेला लाग्ने दिन पनि आइसकेछ । माइलीले केही बिर्सेको कुरा सम्झेजस्तो गर्दै सबैले सुन्ने गरी भनी ।
माइलीलाई सानैमा थुप्रै पटक आफ्ना बाबुआमासँग मैनी मेला गएको याद आयो । कति रमाइलो हुन्थ्यो । त्यसबेलाको मैनी मेला । अझै अर्को कुरा उसले याद गरी– ‘त्यही लोग्ने भनाउँदो धोकेबाजले एक दिन घुम्न जाउँ भनेर मैनीबजार पु¥याएको र आफूलाई मनपर्ने लुगा कपडाहरू किनिदिएको ।’ 
माइली ती दिनहरू सम्झदै गई– ‘मैनीबजार घुमाएर उसले एकरात कटारी बजारको लजमा राख्यो । त्यसपछि त समाजले थाहा पाइहाल्यो उनीहरूको गोप्य प्रेम । त्यसपछि गाउँका मानिसहरूले कुरा काटेर बसिसक्नु भएन ।’
माइलीलाई आफ्ना कति पुराना सम्झनाहरू मिठा लाग्छन् । तर यो सम्झना भने माइलीका लागि फेरि नमिठो लागेर आयो ।
“अचेल पहिलेको जस्तो मैनी मेला लाग्दैन बाबु ! पहिले पहिले त यो पुरै बाटो नै मेलाजस्तै हुन्थ्यो । सोलुखुम्बुदेखि मानिसहरू घोडा र राडीपाखीहरू लिएर जान्थे तर अब त त्यो पनि सपनाजस्तो भयो ।’ नजिकै गाउँका एकजना बुढोमान्छे कमरेड समरलाई पुराना दिनका सम्झनाहरू बताउँदै थिए ।

बिहानै उठ्दा माइलीलाई अरू दिनको भन्दा शरीर गह्रुँगो अनुभव भइरहेको थियो । रातभर उसको मनभित्र नानाभाँती कुराहरू खेलिरहेन्थे । निद्रा राम्ररी नपरेको हुनाले आफ्नो शरीर यति गह्रुँगो भएको लख काटी उसले ।
‘यस ठाउँलाई लिम्पाटार भन्छन् ।’ उसले जिज्ञासा राख्ने बित्तिकै कमरेड अथकले भनेको थियो ।
‘कति राम्रो ठाउँ पो रहेछ ।’ प्रतिक्रियमा उसले भनेकी थिई ।
पहिलो पटक आइपुगे पनि यी गाउँहरूका बारेमा उसले प्रसस्तै सुनेकी थिई । कैयौँ मानिसहरूसित ऊ राम्ररी परिचित थिई ।
‘छ्या... आज त मैले कस्तो सपना पो देखेँछु ।’ धारामा मुख धँुदै गर्दा माइलीले साथीहरूलाई सुनाई ।
‘कस्तो सपना देख्नु भो, माइली दिदी ।’ अप्सराले कुराको बाटो खोतली ।
‘साँच्ची सपनामा त टुहुरेका बाबुसँग हामी युद्ध पो लड्दै रहेछौँ । हामीले उनीहरूलाई घेरामा पारेर आत्मसमर्पण गराएछौँ ।’ सपनाका कुरा सुनाएर माइली एकपटक खित्खिताएर हाँसी ।
‘त्यति मात्रै देख्नु भयो त सपनामा ।’ ठाइँलीलाई जिस्क्याउन मन लाग्यो ।
‘अरू पनि देखेँ । उसलाई आत्मसमर्पण चाहिँ टुहुरेले नै गराएछ ।’ माइलीले गम्भीर बन्दै भनी ।
‘यस्तो घटना घट्दैन भन्न पनि कहाँ सकिन्छ र ! युद्धको मैदानमा जे पनि हुनसक्छ ।’ ठाइँलीले पनि गम्भीर हुँदै भनी ।
‘त्यो त सरुवा भएर आफ्नै क्षेत्रतिर पुगेको छ अरे ! अनि कसरी भेट हुन्छ ।’ माइली फेरि कल्पनामा डुबी ।
‘माइली दिदीलाई भेट गर्न मन छ भने पार्टीले तपाईंलाई उतैतिर पठाइदिइहाल्छ नि ।’ अप्सराले आफ्नो स्वभाव अनुसारकै चुलबुले समाधान खोजी ।
‘त्यस्ता धोकेबाजसँग भेट्न मन त किन हुन्थ्यो । टुहुरेलाई चाहिँ उसैको जिम्मा लाउन पाएहुन्थ्यो भन्ने मन चाहिँ छ ।’ माइलीले लुकाएर राखेको आफ्नो मनभित्रको एउटा पत्र खोली ।
‘ल ! माइली दिदीलाई पश्चिमतिर पठाउन हामी पार्टीलाई सिफारिस गरिदिन्छौँ ।’ नजिकै बसेर संवाद सुनिरहेको एकजना कमरेड बोल्यो ।
साथीहरूका कारणले हिजोदेखिको नयाँ यात्रा माइलीलाई असहज लागेन ।
‘माइली दिदी अब हामी त पार्टीका मान्छै भयौँ । पार्टीमा अब नयाँ नाम राख्नुपर्छ  । दिदीको पार्टी नाम के राखौँ ?’ कमरेड अथकले नजिकै आएर माइलीलाई सोध्यो ।
‘राम्रो नाम राखिदिनुपर्छ माइली दिदीको ।’ त्यहाँ भएका सबैले एकै मुखमा भने ।
‘अनि तिमीहरूको पनि नयाँ नाम छ ?’ माइलीले ठाइँली र अप्सरालाई सोधी । ‘‘मरो नाम कमरेड ज्वाला हो ।’’ अप्सराले हतार हतारमा भनी ।
‘मेरो नाम वर्षा !’ ठाइँलीले पनि नयाँ कुरा सुनाएझैँ भनी ।
‘कति राम्रोराम्रो नाम रहेछ तिमीहरूको !’ माइलीले दुवैलाई भनी ।
कमरेड अथक आफ्नै फुपूको छोरो भएपछि माइली हिजो दिउँसोदेखि खुसी देखिएकी थिई । तर उसलाई स्क्वायड कमान्डर कमरेड समरको बोलीचाली र व्यवहारले भने मनको कुनामा कता चिसो पसिरहेको थियो । अथकले आएर हामी पार्टीका मान्छे भन्नेबित्तिकै ऊ आफैँलाई आज अनौठोजस्तो लाग्यो । ऊ हिजोसम्म अर्कै दुनियाँकी मान्छे थिई । आजै  ऊ पार्टीकी मान्छे भइसकी ।
‘के राम्रो हुन्छ, त्यही नाम राखिदिए भइहाल्छ नि !’ नाम राख्ने अधिकार पनि माइलीले अथकलाई दिन खोजी ।
‘माइली दिदीको नाम चेतना राख्नुपर्छ ।’ अप्सराले अथकतिर हेर्दै भनी ।
‘यो नाम त मलाई पनि राम्रो लाग्यो ।’ अथकले माइलीसँग स्वीकृति माग्यो । 
‘मलाई पनि राम्रो लाग्यो ।’ माइलीले स्वीकृति दिई ।
‘तपाईं अबदेखि हाम्रै सेक्सनअन्तर्गत रहने निर्णय भएको छ ।’ अथक माइलीलाई यो जानकारी दिँदै अर्को समूहतिर गयो ।
‘दिदी र हाम्रो एउटै सेक्सन भयो । ल ! हामीलाई खुसी लाग्यो ।’ अप्सरा र ठाइँली खुसी देखिए ।

उनीहरू त्यहाँबाट हिँड्दा झमक्कै साँझ परिसकेको थियो । मिरमिरे अँध्यारोमा वरिपरिका पहाडहरू आसन कसेका ऋषिहरूजस्तै गजधम्म बसेका देखिन्थे । आकाशमा जून उदाउन लाग्दै थियो । अँध्यारो बाटो एकछिन् ओरालो झरेपछि उनीहरूले एउटा खोलो भेट्टाए । खोलोमा पुग्दा दक्षिणतिरको महाभारत डाँडोले उदाउँदै गरेको कलिलो जूनलाई छेक्यो । खोलोको बगरमा बसेर केहीकेही साथीहरू एकछिन् सुस्ताए र केहीकेहीले पानीको तिर्खा भेटे । केही साथीहरूसँग भएका टर्चलाइटहरूले उनीहरूलाई पर्याप्त उज्यालो पुग्ने अवस्था थिएन । बाटोका छेउमा देखिने घरहरू अन्धकारमा बिलाइरहेझैँ लाग्थे । धेरै मान्छे आएको सङ्केत पाउनेबित्तिकै कुनैकुनै घरका मान्छेहरूले बत्ती निभाउथे र मानौँ घरमा कोही पनि नभएको जस्तो देखाउने प्रयत्न गर्थे ।
केही समय उकालो हिँडेपछि उनीहरू एउटा गाउँमा आइपुगे ।
‘दिउँसो खाएको मकै भटमासले पनि छोडिसक्यो है अब त !’ अघिल्लो पङ्क्तिको कुराकानी रातको नीरवतालाई चिर्दै पछिसम्मै सुनिन्थ्यो ।
सबै साथीहरू भोकाउन थालेको कुरा उनीहरूको एकआपसको संवादले थाहा हुन्थ्यो ।
छापामार टोली त्यो घरमा पुग्दा रातको नौ बजिसकेको थियो । घरमा पुग्नुभन्दा पहिले त घरबाट केही आवाज आइरहेझैँ लाग्थ्यो तर उनीहरू घरको आँगनमा आइपुग्दा घरभित्रबाट कुनै चालचुल सुनिएन ।
‘घरमा को हुनुहुन्छ ? उठ्नुस है उठनुस । हामी आएका छौँ ।’ कमरेड समरले माथिल्लो तलातिर फर्कंदै ठुलो स्वरमा बोलाए ।
घरबाट कुनै आवाज आएन । अझ त्योभन्दा ठुलो स्वरमा कमरेड समर फेरि कराए । कमरेड अनुकूल, कमरेड विज्ञानलगायतका साथीहरूले गएर ढोका ढक्ढक्याउन थाले ।
‘ए ! पख्नुस् ! पख्नुस् ! म आउँदै छु ।’ एकजना अधबैँसे मान्छेको स्वरसँगसँगै घर्लक्क ढोका खुल्यो ।
‘के हो, हामीसँग लुक्न खोजेको ? कमरेड समरले उनको अनुहारमा टर्च देखाउँदै भने ।
‘होइन हजुर ! हजुरहरू आउँदा हामी किन लुक्थ्यौँ र ! हजुरहरू आउनुभएको हामीले चाल नै पाएनौँ ।’ उनले डराएको मुद्रामा सबै जनातिर फर्कंदै भने ।
‘लौ हामी पन्ध्र जना छौँ । खाना बनाउन लगाउनुस् ।’ कमरेड समरले आदेश शैलीमा उनलाई अह्राए ।
‘हामी धेरै थाकेका पनि छौँ । तपाईंहरूका कोठा र खटियाहरू हाम्रा साथीहरूलाई खाली गरिदिनुहोला ।’ कमरेड विज्ञानले अर्को आदेश दिए ।
‘जनताको घरमा आएर यसरी थर्काएर हामीले जनताको मन जित्न सक्दैनौँ ।’ चेतनाभन्दा पछिल्तिर दुई जना किशोर भाइहरू एकआपसमा कुरा गरिरहेका थिए । उनीहरूको यो भनाइ चेतनालाई आफ्नो मनको कुर बोलेजस्तै लागिरहेको थियो ।
जाडो र थकाइले चेतनाको छोरो शक्ति आमासँग टाँसिएर उभिएको थियो । चेतनालाई ती किशोर भाइहरूको नजिकै गएर थप कुरा सुन्न मन लागिरहेको थियो ।
‘समर कमरेडको यो व्यवहार सच्याउन सकिएन भने पार्टीलाई निकै ठुलो घाटा हुन्छ । जिल्ला नेतृत्वलाई जानकारी दिन अब ढिला गर्नुहुँदैन ।’ उनीहरूले पछिल्तिर उभिएर गरेको सल्लाह सानो आवाजमा चेतनाको कानसम्मै आइपुग्यो ।
चेतनालाई ती दुईजना भाइहरूसँग राम्रैसँग परिचय गर्न मन लागेर आयो । तर ती भाइहरू अन्तर्मुखी स्वभावका थिए । बाटोभरी पनि उनीहरू बोलेनन् । फुर्सद पायो कि उनीहरू किताब लिएर पढ्न बसिहाल्थे वा केही लेख्न थाल्थे ।
चेतना ती भाइहरूको छेउमा पुगी । ऊ पुग्ने बित्तिकै ती भाइहरू फेरि मौन भए ।
‘मलाई भाइहरूसँग परिचय गर्न मन लाग्यो । कहाँ हो भाइहरूको घर ?’ उमेरले निकै कलिला ठानेर चेतनाले उनीहरूलाई सहजै सोधी ।
‘हाम्रो घर यहाँभन्दा टाढा छ दिदी पश्चिम रोल्पा । मेरो नाम हिमाल हो ।’ एउटा अलिक उमेरमा पाकोजस्तो देखिने किशोरले भन्यो ।


‘‘मलाई सबैले माइली भन्थे तर पार्टीमा हिँडेपछि आजदेखि मेरो नाम पनि चेतना भएको छ ।’’ उसले पनि आफ्नो परिचय दिएकी थिई । 
‘‘दिदीका बारेमा हामी सबैलाई थाहा छँदै छ नि ।’’ 
दुबै किशोरले सँगसँगै भने । 
‘‘भाइहरूले अघि भन्नुभएको कुरा मैले सुनेँ । मेरो मनको कुरा तपार्इंहरूले बोलिदिएझैँ लाग्यो । मलाई हिजैदेखि कमरेड समरको व्यवहारले कताकता चिमोटिराखेको छ ।’’ माइलो उनीहरूसँग खुल्न खोजिरहेकी थिई । 
‘‘कमरेड समरको आदेश’’ भन्दै घरको 
माथिल्लो  तलामा जान सबैलाई सूचना आयो । 
‘‘दिदी यो बारेमा हामीले सोच्नै पर्छ । नत्र जनताको हामीले माया र सद्भाव पाउन सक्दैनौँ ।’’ हिमालको सही थप्यो । 
उनीहरू फेरि छलफल गर्ने वाचा गर्दै घरको माथिल्लो तलातिर लागे । 
माथिल्लो तलामा बाँसका भाटाहरूले बारेर बनाइएका चारवटा कोठा थिए । कोठाको आकृतिजस्ता मात्र भएका कोठाहरू । कुनै पनि कोठामा ढोका थिएनन् । माथितिर फर्किएर हेर्दा ह्वाङ्गै छानो देखिन्थ्यो । उनीहरू त्यहाँ पुग्दा सबै कोठामा परिवारका सदस्यहरू धमाधम उठेर आफ्ना लुगा मिलाउँदै थिए । घरधनीका छोरी, बुहारी, नाति, नातिनी सबैजनाले हतारहतारमा कोठा छाडेरबाहिर निस्किए । 
‘‘उहाँहरूलाई उठाएर दुःख दिनुभन्दा हामीलाई अन्त कतै व्यवस्था गरे हुँदैन ?’’ चेतानाले कमरेड समरको ध्यानाकर्षण गराई । 
‘‘कमरेड चेतना ! तपाईं अहिले पद्धति र अनुशासनभन्दा बाहिर गएर बोलिरहनु भएको छ । यो तपार्इंको सरोकारको विषय होइन । तपार्इंले पार्टीले दिएको निर्देशन मात्र मान्ने हो ।’’ कमरेड समर अत्यन्तै आक्रामक स्वरमा प्रस्तुत भए । 
ठाइँली र अप्सराले चेतनालाई चुप लाग्न सङ्केत गरे । आमाले गाली खाएको सङ्केत बुझेर शाक्ति आमाको हात समाउन आइपुग्यो । सबैजना कमरेड समरको निर्देशन बमोजिम काठाकोठाभित्र पसे । 
‘‘खै ! मलाई दही थोरै भयो ।’’ टोलीभित्रको 
एउटा खाइलाग्दो युवकले खाना थप्दै गर्दा भन्यो ।
‘‘आज तपाईंहरू आउने कुरा थाहा भएन । ठेकीमा थोरै मात्र जमाएका थियौँ । बरु दूधसँग खानुस् न बाबु !’’ घरधनी भाउजुले सुस्तरी भनिन् । 
‘‘गाउँमा गएर भए पनि खोजेर ल्याउन सक्नुहुन्न !’’ 
कमरेड समरले फरि जङ्गी स्वभाव देखायो । 
घरवाली भाउजुले लोग्नेलाई एउटा भाँडो दिएर पल्ला घरतिर जाने सङ्केत गरिन् । 

चेतानालाई आज राति दुई बजेसम्मै निद्रा आएन । दुई बजेपछि उसले एकछिन मात्र के आँखा चिम्लेकी थिइँन् फेरि निद्रा खुलिहाल्यो । त्यसपछि जति कोसिस गर्दा पनि उसलाई निद्रा आएन । उसलाई कुन गाउँमा आइपुगियो भन्ने बुझ्न मन लागिरहेको थियो, घरधनी मानिसहरू उठेको सङ्केत पाएपछि ऊ सुस्तरी तल आँगनम झरी । 
धर्तीमा मिरमिरे उज्यालोको सङ्केत मात्रै परेको थियो । घरधनी दाइ गाइवस्तुलाई खोले घाँसको व्यास्था गर्दै थिए । उसले घरभित्रको मधुरो उज्यालामा जस्केलोबाट चियाएर हेरी, घरपरिवारका सबै सदस्यहरू भुइँतल्लाको चुल्हो र अगेनो वरिपरि गुन्द्री ओच्छ्याएर बग्रेल्ती सुतिरसहेका थिए । 
‘‘यस्तो मुटु छुने जाडोमा यसरी गुन्द्री ओच्छ्याएर मानिसहरू कसरी रात काटे होलान् ।’’ उसले मनमनै आफैँलाई सोधी । 
‘‘दाइ ! यो गाउँको नाम के हो ? ‘घरधनी दाइलाई सोधी ।
‘‘पिपलभञ्ज्याङ् !’’ ऊतिर नहेरी घरधनी दाइले 
उत्तर फर्काए । 
चेतानाले पश्चिमतिर फर्किएर हेरी । तल नागबेली भएर । बगिरहेको सुनकोसीलाई देखेपछि उसले आफ्नो माइती गाउँ मयङ्खु त्यहीँ माथि हुनुपर्छ भन्ने लख काटी । 

बाढीको आवाज – मातृका पोखरेल

चुरे जङ्गलको बीच भागमा थियौं हामी । .मध्य वर्षाको समय हुन लाग्दा पनि पानी पर्न सकेको थिएन । खडेरीको कारण प्रकृतिको अनुहारै नरमाइलो थियो । पातहरु झरेर रुखहरु नाङ्गै थिए । लामै समय भइसक्यो खडेरी परेको । पश्चिमतिरको कमला नदीको बगरमा एक कुलो पानी बगे जस्तो सानो एउटा हरीयो धर्सो देखिन्थ्यो । 
‘कमला नदी पनि सुक्छ कि क्या हो ?’ बसभित्रका यात्रुहरु पनि खडेरीले पारेको प्रभावका बारेमा बेलाबेलामा चर्चा गरिरहेका थिए । 
कमरेड प्रताप नौलो मानेर सबैतिर हेरिरहेको थियो । ऊ पूर्वतिर आएको यो पहिलोपटक हो । ऊ नयाँ ठाउँको भूगोल बुझ्ने प्रयत्न गरिरहेको थियो ।
कमरेड प्रतापसँग मेरो विवाह भएको एक वर्ष पनि पुगेको थिए । ऊ दलित पृष्ठभूमिबाट आएको थियो । उसको वास्तविक नाम थियो भीमबहादुर विश्वकर्मा । म भने ब्राह्मणकी छोरी थिएँ ।
“तिम्रो घर जाँदा मलाई कुन दृष्टिले हेर्छन् ? तिमीलाई अप्ठ्यारो पनि हुन सक्छ”, मेरो माइतलाई ऊ ‘तिम्रो घर’ भन्थ्यो । यता आउने कुरा भएपछि ऊ सशङ्कित भएर मसँग यस्ता प्रश्नहरु गरिरहन्थ्यो ।
“मेरो परिवार र आफन्तहरु त्यस्ता छैनन्”, उसलाई म सहज जवाफ दिन्थें ।
पश्चिम कैलाली उसको घर भन्नु मात्रै हो । उसको वास्तविक घर थिएन । आफ्नो बासस्थान पहिरोले बगाएपछि ऊ बच्चै भएको बेलामा उसलाई गाउँलेले उद्धार गरेर बचाएछन् । उसका हजुरबा, हजुरआमा, बाबु, आमा, दाजु, दिदीहरु सबैलाई पहिरोले खाइदियो । तर, ऊ बच्यो गाउँलेहरुको प्रयासमा । उसलाई सबैको झझल्को मात्र बाँकी छ । गाउँलेहरुको संरक्षणमा हुक्र्यो । अर्काको घरको काम गरिदिएर दुई छाक खानुपर्ने, पढ्न पाउने कुरै थिएन । ऊ तेह्रचौध वर्षको हुँदा माओवादी जनयुद्ध सुरु भयो । ऊ पनि हिँड्यो लहैलहैमा । त्यसरी हिँड्न पाउँदा उसले आफूलाई ठूलै भाग्यमानी सम्झिएको थियो ।
सहिद परिवारकी छोरी भनेर हुनसक्छ, कमरेड प्रतापले निकै सम्मान गरेको बोध हुन्थ्यो मलाई ।
पाँच–छ वर्षजति हामी दुवैले जनमुक्ति सेनाको  सिपाही भएर काम ग¥यौं । शान्ति प्रक्रयासँगसँगै सैनिक क्षेत्र छाडेर हामी पनि राजनीतिक क्षेत्रतिर आयौं, हाम्रो आफ्नै इच्छामा । जनमुक्ति सेनामा पनि त्यही क्षेत्रमा काम गरेको हुनाले प्युठान जिल्लामै बसेर हामीले राजनीतिक कार्य गर्ने निर्णय गरेका थियौं ।
“तिम्रो घर भएकै जिल्लामा पार्टीको जिम्मेवारीलाई सार्ने हो कि त ?”, एकदिन कमरेड प्रतापले मसँग कुरा राख्यो ।
मेरा लागि त्यो खुसीको कुरा थियो । घरमा एक्ली हजुरआमा थिइन् । आफन्तहरुको संरक्षणमा बसेकी । हामी दुवैजना पार्टीको जिल्ला कमिटीमा थियौं । हामी दुवैले गरेको आग्रहअनुसार पार्टीले हाम्रो जिम्मेवारीलाई स्थानान्तरण गरिदिने निर्णय ग¥यो । दलितसँगको मेरो दाम्पत्य जीवन हजुरआमाले सजिलै स्विकार्नुहुन्छ भन्ने मेरो विश्वास थियो । मेरा मावली र केही आफन्तहरु पनि त्यति धेरै रुढिग्रस्त थिएनन् । हाम्रो विवाहलाई लिएर गाउँघरमा कुरा काट्नेहरु थिए भन्ने खबर कहिलेकाहीं मेरो कार्यक्षेत्रमै पुग्थ्यो ।
साथीहरुको आग्रहमा विवाह गरेका थियौं हामीले । हामीभित्र प्रेमको भावना अङ्कुराएको कुरा साथीहरुले छनक पाएछन् । त्यसपछि उनीहरुले ढिपी नै गर्न थाले । पार्टीले हामीलाई विवाहको बारेमा सोध्यो । हामीले हुन्छ भनिदियौं । त्यसको केही दिनमै पार्टीकै आयोजनामा हामीले विवाह ग¥यौं क्रान्ति र मुक्तिको सपथ लिएर ।
बस आफ्नै गतिमा गुडिरहेको थियो । मैले गाईवस्तु हेरेर बाल्यकाल बिताएको ठाउँ हो यो । पहिलेपहिले घर आउँदा यो ठाउँ आइपुग्नेवित्तिकै म निकै भावुक हुन्थें । तर, आज मलाई त्यस्तो भनुभूति भइरहेको छैन । झल्झल्ती बाबा र ममीको अनुहार मात्रै अघिल्तिर नाचिरहेको छ । कमला नदीको बगर म देख्दादेख्दै झस्किन्छु । हिजो आफंैले खेलेर हुर्केको ठाउँ । त्यही ठाउँ आज कति विरक्तलाग्दो छ । 
घर पुग्न लाग्दा म झन्झन् हतारिएकी थिएँ हजुरआमालाई भेट्न । पश्चिमतिर घाम डुब्ने तरखरमा थियो । बाबाआमाको सम्झनाले अलिक बढ्तै भावुक बनेकी थिएँ आज ।
“हाम्रो बाबालाई हत्या गरेको ठाउँ त्यही हो”, मैले प्रतापलाई कमला नदीपारिको काँसघारीमा देखाएँ ।
कमरेड प्रतापले त्यो ठाउँभन्दा टाढाको बस्ती र अझै परको जङ्गलसम्मै आँखा पु¥यायो । 
“घर आउनै लाग्यो ?”, उसले सोध्यो । 
“हो, नजिकै छ”, मैले छोटो उत्तर दिएँ । बसका केही मान्छेहरु हामीतिर हेरिरहेका थिए । कसैले चिनेका पनि थिए होलान् । तर, मैले कसैलाई खुट्याउन सकिनँ । 
घर नआएको पनि झन्डैझन्डै सात वर्ष पुगिसकेको रहेछ । ०५५÷०५६ सालतिर राज्यले चलाएको ‘किलो सेरा टु’ नामको अपरेसनले गाउँ पूरै आतङ्कमा डुबेको थियो । बाबा शिक्षक जागीर खानुहुन्थ्यो । पार्टीप्रति वैचारिक आस्था राख्नुहुन्थ्यो । आस्था राखेकै भरमा प्रहरीहरुले बाबालाई अनावश्यक दुःख दिन थाले । गिरफ्तार गर्ने, यातना दिने, अनावश्यक रुपमा तारिखमा राखिदिने जस्ता प्रहरीहरुको व्यवहारले उहाँ जागीर छाडेर भूमिगत हुन बाध्य हुनुभयो । बाबा भूमिगत भएको केही समयपछि नै प्रहरीहरुले गिरफ्तार गरेर उहाँको हत्या गरे । प्रहरीहरुले त्यसपछि पनि हाम्रो परिवारमाथि दमनको सिलसिला कायम राखे । प्रहरीहरुले हजुरआमा, आमा र मलाई पनि अनावश्यक रुपमा गिरफ्तार गर्ने र यातना दिन थाले ।
“छोरी तँ पनि भूमिगत जा”, अति भएपछि एकदिन आमाले मुटु बलियो पारेर मसँग भन्नुभयो । प्रहरीहरुबाट बारम्बार पाइरहने यातनाहरुबाट सोझी आमा पनि निकै परिपक्वजस्तै भइसक्नुभएको थियो ।
“सधैंको यो तनाव झेल्नुभन्दा बरु भूमिगत जानै ठीक हो । त्यो मेरो आस्थाको पनि कुरा हो”, आमाको प्रस्ताव मलाई आखिरीमा ठिकै लाग्यो ।
कक्षा नौको पढाइ बीचमै छाडेर म पनि कष्टकर बाटो रोज्न बाध्य भएँ । मेरा लागि घरमा हजुरआमा र आमालाई एक्लै छाडेर हिँड्न पक्कै पनि सजिलो थिएन । म हिँड्दा बाबाको हत्या भएको छ महिना मात्र भएको थियो । गाउँमा प्रहरी आतङ्क व्याप्त थियो । मुटु दह्रो पारेर म पनि अग्निपथमा दौडिएँ ।
केही महिना मलाई पार्टीले आफ्नै क्षेत्रवरिपरिको काममा खटायो । त्यही बीचमा सेनाले गिरफ्तार गरेर आमालाई अत्यन्त पाशविक ढङ्गले हत्या ग¥यो । गिरफ्तार गरेकै रात सैनिक क्याम्पको चौरमा आमालाई नै रातभरि खाल्डो खन्न लगाएर विहानपख त्यही खाल्डोमा जिउँदै पुरेर हत्या गरिएछ । यो कुरो एक कान, दुई कान मैदान हुँदै सबैतिर पुग्यो । साथीहरुले मलाई थाहा नदिने प्रयत्न गर्दागर्दै पनि मैले सुनें । मेरा लागि त्यो घटना सामान्य छँदै थिएन । पूरै आकास खसेर म पुरै थिचिए जस्तो महशुस भयो । सुरक्षाको कारणले पार्टीले मलाई पश्चिमको प्यूठानतिर पठाउने निर्णय ग¥यो । हजुरआमाको उचित व्यवस्थापनको जिम्मा लिने निर्णय ग¥यो पार्टीले । हजुरआमालाई खबर पठाएर म पनि पश्चिमतिर हिडें ।
हामी आउने खबर गाउँमा पहिले नै पुगिसकेको रहेछ । बसभित्रैबाट देखें, बसपार्कमा मेरा साथी र आफन्तहरुको भीड लागिरहेको थियो ।
“अब हाम्रो घर आइपुग्यो”, मैले प्रतापलाई बसको अघिल्तिर देखाएँ । 
बसबाटै भीडमा आँखा घुमाएँ मैले । हजुरआमा हुनुहुन्नथ्यो । माझघरे भाउजू र जिज्ञासा भीडमा सबैभन्दा अघिल्तिर थिए । जिज्ञासाको घरमै बस्नुहुन्थ्यो हजुरआमा । तर, त्यो भीडमा त जिज्ञासा मात्रै छन् । मनभित्र चिसो पस्यो ।
“करुणा आइपुग्यौ ?”, बसबाट ओर्लनेवित्तिकै भक्कानिएर रोइन् माझघरे भाउजू ।“जिज्ञासा, खै त हजुरआमा कहाँ हुनुहुन्छ ?”, माझघरे भाउजूको कुनै उत्तर नदिइकन म जिज्ञासातिर मोडिएँ । भीडको पछिल्तिर उभिइरहेको थियो दिनानाथ । अहिले ऊ हाम्रै पार्टीको स्थानीय नेता भएको छ । हिजो कति दुःख दिएको थियो । उसको विगत सम्झेर मन कटक्क काटियो । दिनानाथवरिपरि उसका आसेपासेहरु पनि थिए । ती सबै अहिले हाम्रै पार्टीका कार्यकर्ता भएका थिए । “हजुरआमाको के कुरा गर्नु ? म पछि गरुँला”, जिज्ञासाको अनुहारमा विषादपूर्ण छायाँ देखियो ।
भीडतिर आँखा डुलाएर हेरें । अहँ कतै हुनुहुन्न हजुरआमा । म आउने खबर सुन्नेवित्तिकै पक्कै दोडेर आउनुहुन्थ्यो । तर, यहाँ हजुरआमा हुनुहुन्न किन ? मभित्र विभिन्न शङ्काउपशङ्काका तरङ्गहरु प्रवाहित भइरहेका थिए । “पहिलेपहिलेको भन्दा दुब्ली भइछस् नि”, मेरो ध्यान यी सबै कुराहरुमा थिएन । म हजुरआमालाई भेट्न चाहन्थें । मलाई त्यहाँ उभिएर आफन्तहरुसँग भलाकुसारी गरिरहन मन लागेन । त्यहाँबाट जिज्ञासाको घर नजिकै थियो । हजुरआमा त्यहीं बस्नुभएको थियो ।
साँझ पर्नै लागेको थियो । आफन्तहरुसँग विदा माग्दै म बसस्टैडबाट घरतिर दौडिएँ । जिज्ञासा र माझघरे भाउजू पनि मलाई पच्छ्याउँदै आए ।
“किन बाँचेकी त आफू मात्रै ?”, अस्वाभाविक हाँसो हाँस्दै हजुरआमा घरबाट बाहिर निस्किन् । उनको भनाइ र हँसाइबाट कमरेड प्रताप पनि अचम्मित भयो । हजुरआमा हाँस्दै पल्लाघरतिर लागिन् ।
मैले जिज्ञासाको अनुहारतिर हेरें ।
“हजुरआमाको मानसिक सन्तुलन ठीक छैन”, जिज्ञासाले हाम्रो मौन प्रश्नको जवाफ दिई ।
“मानसिक सन्तुलन !”, प्रताप अकमकियो ।
“मलाई त यसबारेमा कुनै जानकारीनै थिएन”, म पनि जिज्ञासातिर फर्किएँ ।
“तिम्रो कामलाई डिस्टर्ब होला भनेर हामी सबैको सल्लाहअनुसार तिमीलाई जानकारी नदिएको । हजुरआमालाई हामी सबैले सम्भव भएसम्मका उपचार गरिरहेका थियौं । काठमाडौं र पटना सबैतिर पु¥यायौं । आखिर योभन्दा बढी गर्न तिमीलाई पनि सम्भव थिएन”, जिज्ञासाले मैले सोधेभन्दा वढतै स्पष्टीकरण दिइन् ।
“ऊ त्यहीं थियो हाम्रो घर । आमाको हत्यापछि शाही सेनाले आएर हाम्रो घर आगो लगाइदियो”  आगोले खाएर खण्डहर भएको घरतिर देखाउँदै कमरेड प्रतापलाई भनें ।
कमरेड प्रताप आगोले डढेर भत्किएको भग्नावशेषतिर हेरेर टोलाउन थाल्यो ।
पहिलेझैं पारिपट्टि कमलाको बगर लम्पसार परेर सुतिरहेको थियो । त्यसको पल्लापट्टि चुरे जङ्गल अजिङ्गर लडेझैं डङरङ्ग लडिरहेको थियो । पहिलेपहिलेझैं अज पनि कमलाको बगरबाट चराहरु चिरबिर गर्दै बास बस्न आइरहेका थिए । यी सबै कुराहरु देखेर आज मलाई कुनै रमाइलो अनुभूति भइरहेको थिएन ।
हजुरआमा फेरि अफ्नो कोठाभित्र पस्नुभयो । हामीप्रति कुनै मतलब राख्नुभएन ।
“हजुरआमा, ऊ करुणा दिदी आउनुभयो”, जिज्ञासाले हजुरआमाको ध्यान हामीतिर तान्ने प्रयत्न गरिन् । तर, हजुरआमा कोठाभित्र बसेर मौन हुनुभयो । 
“आमालाई हत्या गरेको ठाउँ कता हो ?”, कमरेड प्रताप एकैसाथ धेरै कुरा बुझ्ने प्रयास गरिरहेको थियो ।
“यहाँबाट पूर्व पर्छ । ताराघारी भन्ने ठाउँ । त्यहाँ सैनिक क्याम्प छ”, मैले हातको इसाराले पूर्वतिर देखाएँ ।
प्रताप मसँग अरु धेरै सोध्न खोज्दै थियो । तर, मलाई प्रतापको कुराभन्दा हजुरआमाको विरामीको चासो बढिरहेको थियो । म हजुरआमाको कोठातिर पसें ।
म जे कुरा सोध्थें । हजुरआमा अर्कै कुरा गर्नुहुन्थ्यो ।
“के डाक्टरले हजुरआमालाई ठीक हुनसक्दैन भनेको छ ?”, मैले कोठैबाट जिज्ञासालाई सोधें ।
“डाक्टरले केही औषधिहरु दिएको छ । कहिलेकाहीं राम्रो हुन्छ । अत्यन्तै होसका कुराहरु गर्नुहुन्छ । कहिलेकाहीं यस्तै हुन्छ”, जिज्ञासाले पनि खिन्नता प्रकट गरी ।
“हजुरआमालाई कहिलेदेखि यस्तो भयो ?” मैले जिज्ञासालाई  सोधेँ । 
“काकीको हत्यापछि उहाँको अवस्था असामान्य हुँदै गयो ।” जिज्ञासा बिस्तारै बोली । 
मेरी आमालाई जिज्ञासा काकी र वावालाई काका भनेर सम्वोधन गर्थि । मेरा लागि हजुरआमाको यो अवस्था जानकारीभन्दा टाढा थियो । बाहिर आँगनमा भेट्न र हेर्न आउनेको भीड क्रमशः बढ्दै थियो । भेट्न आउनेहरुले हजुरआमाको अवस्थाबारे बताइरहेका थिए । जिज्ञासा पनि बोलिरहेकी थिइन् । पहराको मूलबाट निस्किएको पानीझैं मेरा आँखाबाट निस्किएका आँसुहरु अनुहार छिचोलेर भुइँमै झरिरहेका थिए । सबैका कुरा सुनेर नजिकै बसेको प्रतापले पनि आफूलाई सम्हाल्न सकिरहेको थिएन । ऊ पनि भुइँतिर निहुरिएर घुँक्कघुँक्क रोइरहेको थियो ।
कुनैकुनै बेला हजुरआमा सहज हुनुहुन्थ्यो र मलाई सुम्सुम्याएर रुनुहुन्थ्यो ।
“अन्न हालेझंै मान्छेलाई बोरामा कोचेर लगे असतीहरुले... उसैलाई खाडल खन्न लगाएर त्यही ज्युँदै पुरेर मारे । मान्छे पनि त्यति अपराधी हुन सक्दोर’छ”, ठीक भएको बेला मलाई सुम्सुम्याउँदै बारम्बार भन्नुहुन्थ्यो ।

भेटघाट, कुराकानी र हजुरआमाको स्याहारसुसारमा हाम्रा केही दिन बिते । राम्रो घर बनाउन सक्ने अवस्था थिएन । आफन्त र स्थानीय पार्टीको सहयोगले पुरानो घडेरीमा एउटा कटेरो उभ्यायौं । दुःखजिलो गरेर त्यसैमा बस्न सक्ने स्थितिसम्म भयो । केही थोरैतिनो जग्गा थियो । त्यसलाई आफैंले सँगाल्यौं । दलितसँग विवाह भएकाले केही आफन्तहरु हामीसँग टाढै रहन चाहन्थे । उनीहरुको मनोविज्ञान हामी दुवैले राम्रैसँग बुझेका थियौं । त्यसैले पनि हामी त्यस्तो सोचाइ राख्ने आफन्तहरुको घर जाँदैनथ्यौं । गए पनि बाहिरबाटै बिदा हुन्थ्यौं । मभन्दा यो कुरामा प्रताप अझ बढी सचेत हुन्थ्यो ।
“अब पार्टीको काममा जोडिनुपर्छ”, एकिदिन बिहानै कमरेड प्रतापले मलाई झक्झक्यायो ।
“पार्टीले पठाएको पत्र मैले जिल्ला पार्टी कार्यालय, उदयपुरमा दर्ता गराइसकेकी छु । हामीलाई यही क्षेत्रको जिम्मेवारी दिने कुरा भएको रहेछ”, मेरो कुराले ऊ खुसी भयो । 
पहिलेजस्तो थिएन पार्टीको अवस्था । शान्ति प्रक्रियापछि पार्टीको विस्तार अभुतपूर्व रुपमा भयो । हिजो प्रतिक्रियावादी शक्तिका मतियार भनेर हामीले नै कारबाहीको योजना बनाएका मानिसहरुमध्ये कैयौं हाम्रै पार्टीका कार्यकर्ता भइसकेका थिए । त्यसमध्ये कोहीकोहीले त जिम्मेवार ठाउँ नै हात पारिसकेका थिए ।
“यी मानिसहरुले पार्टीलाई कहाँ पु¥याउलान् हँ ?”, एकदिन बेलुका मैले कमरेड प्रतापसँग छलफल गर्न खोजें ।
“पार्टीमा लागेपछि यिनीहरु पनि परिवर्तन भइहाल्छन् नि”, उसले ढुक्क भएर कुरा ग¥यो ।
“यिनीहरु परिवर्तन हुन्छन् कि यिनीहरुले पार्टीलाई परिवर्तन गर्छन् ?”, आफूभित्र बारम्बार उठिरहेको प्रश्नलाई मैले जोड दिन खोजें । 
मेरा कुरा सुनेपछि प्रताप फिस्स हाँस्यो । केही पनि बोलेन ।
“हिजो प्रतिक्रियावादी शक्तिको आडमा हुन्जेल यिनीहरुको व्यवहार जस्तो थियो, अहिले पनि त्यस्तै छ”, म कमरेड प्रतापलाई छलफलमा उतार्न चाहन्थें ।
“यो चिन्ता पार्टीभित्र धेरैतिर उठिरहेको छ”, उसले यति भनेर आफ्नो कुरालाई सिध्याउन खोज्यो ।
कमरेड प्रतापको स्वभाव नै यस्तै हो । गम्भीर विषयहरु उठेका बेला पनि ऊ ‘रिजर्भ’ बसिदिन्छ । छलफल र बहसहरुमा सक्रिय भएर भाग लिन ऊ तत्पर देखिँदैन ।
झमक्क साँझ परिसकेको थियो । दिनानाथ बिरालोले चाल मारेरझैं आए । मलाई उनको स्वभाव सानैदेखि थाहा थियो । उनी कुनै नयाँ कुरा लिएर आएका छन् भन्ने मलाई लागिसकेको थियो । उनी नेपाली काङ्ग्रेसको तर्फबाट यसै ठाउँको दुईपटकसम्म गाविस अध्यक्ष पनि भइसकेका मानिस हुन् । त्योभन्दा पहिले पञ्चायतमा पनि उनी प्रधानपञ्च थिए । शान्ति प्रक्रियापछि दिनानाथ हाम्रो पार्टीमा प्रवेश गरे । उनीसँगसँगै उनका नजिकका मानिसहरु पनि पार्टी प्रवेश गरे । दिनानाथ त्यसका अगुवा थिए । त्यही भएर पार्टीले उनलाई उदयपुर जिल्ला कमिटीमा राखेको थियो र उनी यस क्षेत्रको ‘इन्चार्ज’ पनि थिए ।
हाम्रो आगमनले दिनानाथ चिन्तित भएको कुरा साथीहरुले हामीलाई आएर सुनाउने गर्थे । पार्टीका लागि सङ्कटको घडीमा दुःखकष्टका साथ काम गरेका साथीहरु क्रमशः छेउ लागिरहेका थिए । पार्टीका पुराना साथीहरु हाम्रो आगमनले खुसी थिए । 
दिनानाथ हामीसँग केही कुरा गर्न खोजिरहेका छन् भन्ने उनको भावभङ्गीमाबाट राम्रैसँग बुझ्न सकिन्थ्यो । तर, कुरा सुरु गर्न सकिरहेका थिएनन् ।
“यति साँझमा केका लागि आउनुभयो, काका ?”, उनलाई कुरा गर्न सजिलो होस् भनेर मैले बाटो खोलिदिन खोजें ।
“नानीहरुसँग एउटा जरुरी कुरा गर्नु थियो । त्यसैले आएको”, मनभित्रको एक कुनामा विषथैलो लुकाएर बाहिर मिठो बोले उनले ।
“के हो भन्नुस् न ?”, मैले उनलाई अझै आग्रह गरें ।
“करुणा नानी, तपाईंले दलितसँग विवाह गरेकोमा मलाई धेरै खुसी लागेको छ । तर, हाम्रा साथीहरुको समान चेतना छैन । फेरि तपाईंहरु दुवैजना पार्टीको जिम्मेवार मान्छे । बरु हामी यो गाउँपार्टीबाट आर्थिक सहयोग जुराएर तपाईंहरुलाई काठमाडौंमै बस्ने व्यवस्था मिलाउँछौं । म तपाईंहरुसँग त्यही प्रस्ताव राख्न आएको”, आफ्नो कुरा राखेर उनी हाम्रो प्रतिक्रिया बुझ्न एकछिन रोकिए ।
दिनानाथले यसो भनिरहँदा मेरो टाउको फुट्लाजस्तो भइरहेको थियो । नजिकै बसिरहेको कमरेड प्रतापतिर हेरें मैले । ऊ कुनै गहिरो विषादभित्र डुबिरहेको थियो । हामीनजिकै उभिइरहेकी थिई जिज्ञासा । उसको अनुहार फुट्न लागेको ज्वालामुखीजस्तो देखिएको थियो ।
“त्यसो भए पार्टी अब शोषक, फटाहाहरुको पोल्टामा पुगिसक्यो ?”, जिज्ञासाले एकाएक आक्रोश पोखी ।
“त्यसो होइन, चुनाव आउन लागेको छ । चुनावलाई प्रभाव पर्ला भन्ने चिन्ता हो हाम्रो”, पराजित स्वर ओकल्यो दिनानाथले ।
“त्यसो होइन । तिमीहरुको चेतना नै त्यस्तो हो । दलित विवाहलाई त झन् प्रोत्साहित गर्नुपर्छ । तिमीहरु यो क्रान्तिकारी पार्टीलाई भ्रष्ट बनाउने तत्वहरु हौ । यस्तो भनाइ क्रान्तिकारीहरुको हुनै सक्दैन । फेरि चुनावमा के परिणाम आउँछ भनेर क्रान्तिकारीहरुले समाजरुपान्तरणको अभियान रोक्दैनन्”, जिज्ञासा कड्कँदै थिई ।
वरिपरि मानिसहरु झुम्मिन थाले । विस्तारै भीड बढ्दै गयो ।
“यस्ता मानिसहरु पसेर पार्टी बिग्रँदै गयो”,’ भीडभित्रैबाट फेरि कसैको आवाज आयो ।
मानिसहरुबाट आएको प्रतिक्रिया सुनेर दिनानाथको अनुहार कालो बादलले ढाकेको आकासजस्तै भयो ।
“पार्टी सदस्य हुनेवित्तिकै उसको चेतना प्रगतिशील हुन्छ भनेर ठान्नु हुँदैन”, फेरि अर्को आवाज । 
“पार्टीलाई वदनाम करुणा र प्रतापले गरेका होइनन् । उनीहरुले पार्टीको इज्जत बढाएका छन् । तिमीहरुजस्तो राजनीतिलाई व्यापार बनाउनेहरुले पार्टीलाई वदनाम बनाएका हौ”, खड्का बाजे दिनानाथतिर फर्केर औंला उठाइरहेका थिए ।
खड्का बाजे अर्थात् पदमबहादुर खड्का । यो क्षेत्रको पुरानो कम्युनिस्ट कार्यकर्ता । उहाँले धेरै जेल, नेल र हण्डर खानुभयो । त्यही कारण पारिवारिक र आर्थिक अवस्था पनि डावाँडोल भयो । यस क्षेत्रमा कम्युनिस्ट आन्दोलन स्थापित गर्न उहाँको पहिलो भूमिका थियो । 
भीडबाट आएका कुराहरु सुनेर दिनानाथको छटपटी बढिरहेको थियो । उनीप्रतिको आक्रोश झन्झन् फैलिने क्रममा थियो ।
“दिनानाथ काका, भोलि भेटेर कुरा गरौंला”, मैले स्थिति उत्तेजक बन्ने डरले सामान्यीकरण गर्ने प्रयत्न गरें ।
मेरो कुरा भुइँमा झर्न नपाउँदै उनी लुसुक्क बाटो लागे ।
“मैले हिजो भनेको कुरालाई तिमीले गम्भीरतापूर्वक लिएका थिएनौ नि”, मैले राति कमरेड प्रतापसँग अघि भएको घटनाको समीक्षा गर्न खोजें ।
“अन्ततः प्रतिगामी चिन्तन कमजोर हुन्छ भनेको थिइनँ त मैले”, ऊ आफ्नो कुरा माथि पार्ने प्रयत्न गर्दै थियो । 
आजको घटनाले मलाई एउटा उत्साह थप्यो । हजुरआमालाई बोलाएँ । उहाँ निदाइसक्नुभएको रहेछ । दुई तीन. दिन देखि परिरहेको पानीझरी आज दिउँसो मुसलधारे पानी परेपछि रोकियो । पानी पर्न सुरु भएपछि गाउँका मानिसहरु खेत रोपाइँ गर्न पाइने आशामा खुशीले गदगद थिए । 
“पार्टीलाई दक्षिणपन्थी हुनवाट वचाउन हामी पनी कमला नदीमा आए जस्तै वाढी वन्न र पार्टी भित्रको फोहोरलाई वगाउन जरुरी छ ।” प्रतापलाई म यो विषयमा सचेत वनाउन चाहन्थे तर उ मौन वसेर मेरा कुरा सुन्यो मात्र ।
“बाढी त ठुलै आए जस्तो छ १” प्रतापले अँध्यारोमा झ्यालबाट पश्चिमतिर हेर्दै भन्यो । कमला नदीमा आएको बाढीको आवाज यहींसम्मै सुनिएको थियो ।